بررسی منابع آب دشت شیرامین با استفاده از روش های آماری چندمتغیره

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد آب های زیرزمین

2 استادیار دانشگاه تبریز، دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تبریز

3 استاد دانشگاه تبریز، دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تبریز

4 دانشجوی دکترای بهداشت محیط

5 دانشجوی کارشناسی ارشد زمین شناسی زیست محیطی

چکیده

سابقه و هدف: آب زیرزمینی جز یکی از مهم‌ترین منابع آب شیرین در دسترس انسان به‌حساب می‌آید. آب زیرزمینی برای اهداف مختلف از جمله شرب، بهداشت، کشاورزی و صنعت استفاده می شود. از این رو بررسی، شناخت و حفاظت از آن به‌خصوص در مناطق خشک و نیمه خشکی همانند ایران ضروری به نظر می‌رسد. منطقه شیرامین با دارا بودن آبخوانی به مساحت تقریبی 34 کیلومترمربع یکی از دشت‌های حاشیه دریاچه ارومیه است. درک عمیق از ‏فرایندهای غالب هیدروژئوشیمیایی بر سیستم آبخوان در مدیریت منابع آب زیرزمینی بسیار مهم می باشد. روش های گرافیکی از جمله روش های معمول در شناخت فرایندهای غالب آب زیرزمینی می باشد، اما عدم استفاده از برخی پارامترهای شیمیایی همانند (نیترات، آرسنیک و ...) از جمله محدودیت های آن می باشد. روش آنالیز آماری چندمتغیره (تحلیل عاملی، خوشه بندی) به عنوان روشی مکمل همراه با روش های گرافیکی برای شناخت عوامل موثر در کیفیت آب زیرمینی، منشاء یابی آلودگی ها و جهت طبقه بندی نمونه های مشابه مورد استفاده قرار گرفته است. استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) در کنار روش های فوق منجر به دید بهتر و درک آسان تر در بحث آب های زیرزمینی می شود. هدف این پژوهش، شناسایی عوامل موثر بر کیفیت منابع آب منطقه شیرامین، منشایابی آنها و تحلیل هیدروژئوشیمیایی آنها به کمک روش های تحلیل آماری چندمتغیره، گرافیکی و GIS می باشد.
مواد و روش‌ها: به‌منظور بررسی آب‌های زیرزمینی منطقه شیرامین، 18 نمونه آب زیرزمینی از سراسر دشت با در نظر گرفتن بهترین پراکنش، جمع‌آوری و آنالیز شد. برای تفسیر و نشان دادن نتایج پژوهش، روش‌های تحلیل آماری چندمتغیره (تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و تحلیل خوشه‌ای سلسله مرتبه‌ای (HCA))، جدول همبستگی، روشهای گرافیکی و GIS استفاده‌ شده است.
یافته‌ها: مقدار نیترات بالاتر و فلوراید کمتر از حد مقدار استاندارد می باشد. تحلیل عاملی منجر به استخراج 4 عامل (مؤلفه اول: مؤلفه کربناته، مؤلفه دوم: مؤلفه ناشی از تغذیه بارش و مؤلفه سوم: ناشی از سولفوفلور، مؤلفه چهارم مولفه نیترات) شد. خوشه بندی سلسله مرتبه منجر به استخراج دو خوشه شده به نام های HCA1 (خوشه اول) و HCA2 (خوشه دوم) شد. نمونه های مربوط به خوشه اول در بالادست دشت با کیفیتی بهتر و نمونه‌های مربوط به خوشه دوم در پایین‌دست دشت با EC بالاتر و کیفیتی نامناسب تر قرار دارند.
نتیجه‌گیری: استفاده از روش های تحلیل های چندمتغیره آماری در شناخت عوامل موثر بر کیفیت آب و خوشه بندی آنها خیلی موثر می باشد. همچنین استفاده از روش های گرافیکی و GIS در درک فرایندهای هیدروژئوشیمایی و مکان یابی آنها کمک بسزایی می کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Survey of water resources of Shiramin plain using multivariate statistical methods

نویسندگان [English]

  • Mohammaddordi Mahmoudi 1
  • Ata allah Nadiri 2
  • Asghar Asghari Moghaddam 3
  • Mojtaba Pourakbar 4
  • Alireza Moradian Haredasht 5

1 Tabriz University

4 Ph.D student

چکیده [English]

Background and Objectives: Groundwater is considered as one of the most important sources of fresh water which is available of human. Groundwater is used for various goals such as drinking, sanitation, agriculture and industry. Therefore Studying, understanding and protecting it looks a necessary work in arid and semi-arid areas like Iran. Shiramin region with an aquifer with approximate area of 34 km2 is one the marginal plains of Urmia lake. Deep understanding of the dominant hydrogeochemical processes on aquifer system is very important in the management of groundwater resources. Graphics methods are among the usual methods in the recognition of the dominant processes on the groundwater, but lack of use of some chemical parameters such as (nitrate, arsenic, etc.), including its limitations. Multivariate statistical analysis methods (Factor analysis, Clustering analysis) has been used as a complementary method along with graphics method to identify factors affecting the quality of underground water, finding the source of contamination and to classifying the similar samples. Using Geographic Information System (GIS) along with mentioned methods leading to better insight and easier understanding in groundwater issues. The aim of this study is to identify the effective factors on the quality of water resources of Shiramin region, finding their sources, and hydrogeochemical analysis of them using multivariate statistical analysis, graphical and GIS methods.
Materials and Methods: In order to investigate groundwater of Shiramin area, 18 samples of groundwater from all over the plain with regard to the best distribution, were collected and analyzed. For interpretation and representing the data, multivariate statistical analysis (principal component analysis (PCA) and hierarchical cluster analysis (HCA)), correlation matrix, graphical and GIS methods were used.
Results: Content of nitrate is higher and fluoride is less than the standard value. Factor analysis resulted in the extraction of four factors: (first component: carbonate component, the second component: component of rain-fed and the third component: from sulfoflouride, the fourth component, nitrate component). Hierarchical cluster analysis has resulted in the extraction of two clusters named HCA1 (first cluster) and HCA2 (second cluster). Samples related to first cluster in the upstream of plain illustrate better quality and samples related to second cluster are located in the downstream of plain with higher EC and lower quality.
Conclusion: Using multivariate statistical analysis methods in identifying Effective factors on water quality and clustering them is very effective. Graphical methods and GIS are also effective for understanding the Hydrogeochemical processes.



yes, no, yes.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Groundwater
  • clustering
  • Factor Analysis
  • GIS