مکان یابی ایجاد تالاب های رودخانه ای در حوزه های آبخیز (مطالعه موردی: رودخانه تجن- استان خراسان رضوی)

نوع مقاله : مقاله کامل علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشکده شیلات و محیط زیست، مرتع و آبخیزداری گرگان

2 گروه آبخیزداری دانشکده مرتع و آبخیزداری و محیط زیست دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان

چکیده

سابقه و هدف: تالاب های رودخانه ای محیط های آبی هستند که در اراضی پست حاشیه رودخانه ها واقع شده و در مواقع سیلابی از آب پر می شوند و یا این که توسط سفره آب زیرزمینی تغذیه می گردند. به منظور شناسایی و مکان یابی مناطق مستعد تالاب باید ویژگی های هیدرولوژیکی شامل فیزیوگرافی حوزه آبخیز، حجم و تغییرات زمانی (فصلی) آبدهی رودخانه ها و تغییرات سطح آب زیرزمینی مطالعه شود. افزایش روزافزون جمعیت و نیاز مبرم به حفاظت، احیاء و گسترش محیط های طبیعی و با ارزش چون تالاب ها، برای تأمین نیازهای زیست محیطی بشر در راستای توسعه پایدار آن به شدت احساس می شود. هدف این پژوهش بررسی بهره مندی از ظرفیت های موجود بیولوژیکی رودخانه در راستای احیای تالاب های رودخانه ای می باشد تا از این طریق بتوان در راستای بهبود شرایط بیولوژیکی و اکولوژیکی تالاب های کشور گام برداشت.
مواد و روش ها: در این تحقیق رودخانه تجن واقع در محدوده شهرستان سرخس از لحاظ وجود آثار پوشش درختی در کنار بستر رودخانه، وجود ظرفیت های ویژه طبیعت گردی، ظرفیت های ویژه پرنده نگری، مرفولوژی مناسب رودخانه، سیل گیری اراضی سیلابدشتی حاشیه رودخانه، پتانسیل منطقه به منظور مکان یابی ایجاد تالاب شناسایی گردید. ایجاد تالاب در رودخانه تجن با ذخیره سازی بارش های جوی و رواناب های حاصل از آن نقش مهمی در کاهش سیلاب های مخرب دارد. لذا کلیه مؤلفه های تأثیرگذار در تعیین حریم محدوده تالاب پیشنهادی شامل ویژگی های زمین ریخت شناسی و زمین شناسی، هیدرولوژیکی، هیدرودینامیکی، اقتصادی، اجتماعی و توسعه ای حوزه آبخیز رودخانه تجن مورد مطالعه قرار گرفت. در بازدید انجام شده از منطقه براساس شرایط حاکم از لحاظ تنوع زیستی، گونه ای، اکولوژیکی، هیدرولوژیکی و هیدرولیکی، چهار موقعیت مکانی مناسب ایجاد تالاب های رودخانه ای در در درون حوزه آبخیز تعیین گردید. سپس به منظور بررسی خصوصیات ریخت شناسی و هیدرولیکی آن، مقطع عرضی مربوط به هریک از این موقعیت ها به دقت پیمایش و اندازه گیری شده است.
یافته ها: نتایج نشان داد که در دو موقعیت از چهار موقعیت مورد بررسی که در محدوده جنگل جهان بانی سرخس قرار دارند براساس مطالعات هیدرولیک جریان و ریخت شناسی رودخانه، بدلیل سرعت کم جریان آب و عریض بودن رودخانه در این بازه ها ، می توان عملیات احیاء پوشش گیاهی و تالاب را اجرایی نمود. بررسی آبدهی ماهانه در چندین سال اخیر در ایستگاه هیدرومتری پل‌خاتون- کشف‌رود نشان می‌دهد آبدهی رودخانه تجن به وی‍ژه در ماه‌های گرم سال صفر و یا نزدیک صفر است؛ بنابراین برای تأمین آب تالاب‌ پیشنهادی، بیشتر باید به سیلاب‌ها و آورد سالیانه زیرحوزه‌های بالادست و حجم سیلاب‌ آن‌ها تکیه کرد.
نتیجه گیری: میزان آورد سالیانه رودخانه در محل یکی از تالاب های پیشنهادی محدوده جنگل جهانبانی 9/125 میلیون مترمکعب برآورد گردید. این سایت از نظر اکوتوریسم و وجود تنوع بالای پرندگان در منطقه می تواند با توسعه فعالیت های گردشگری در منطقه از جهات مختلف مورد بهره برداری قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Site selection to create riverine wetlands in watersheds (case study: Tajan river – Razavi Khorasan Province)

نویسندگان [English]

  • Mahboobeh Hajibigloo 1
  • Vahed Berdi Shaikh 2
1 دانشجوی دکتری آبخیزداری
2 gorgan university
چکیده [English]

Background and Objectives: Riverine wetlands are waterbodies that are located at lowlands alongside rivers and are inundated during floods or recharged by aquifers. In order to identify and locate suitable sites for wetlands, the hydrological properties including watershed physiography, river discharge and its temporal (seasonal) variation as well as groundwater table fluctuation should be studied. Continued population growth and urgent need to conservation, rehabilitation and expansion of natural and valuable environments such as wetlands which support environmental services required by human should be strongly considered for sustainable development. The aim of this study is to assess utilization of biological capacity of rivers to restore the riverine wetlands in order to improve the biological and ecological conditions of the country’s wetlands.
Materials and Methods: In this research, the potential of Tajan River within the Sarakhs county, was identified considering presence of the streamside tree cover, specific ecotourism capacity, specific bird watching capacity, appropriate morphology of the river and inundation characteristics of floodplains. Creation of riverine wetlands alongside the Tajan River can play an important role in flood mitigation through storing of precipitation induced surface runoff. To this end, all factors affecting on delineation of proposed wetlands boundaries including geomorphological and geological, hydrologic, hydrodynamic, economic, social and developmental characteristics of the Tajan watershed were investigated. During field survey from the study area, on the basis of predominant condition from biodiversity, species, ecological, hydrologic and hydraulic point of view, four sites were determined as suitable for riverine wetlands within the watershed. Then, the cross-section of each of these sites have been surveyed and measured in detail in order to assess their morphological and hydraulic characteristics.
Results: On the basis of flow Hydraulics and river morphology studies, two out of the four selected sites which are located within the Sarakhs’ Jahanbani Forest, due to low velocity of flow and high width of river in these river reaches were assessed as suitable for implementation of vegetation and wetlands restoration measures. Analysis of monthly discharge data of Polekhatoon- Kashafrud hygrometry station in recent years, indicates that the Tajan river flow is nil or negligible during warm months. Therefore, to supply water for the suggested wetlands, it should be relied upon floods and annual discharges from their upstream sub watersheds.
Conclusion: The annual discharge of the Tajan river at one of the suggested sites for the riverine wetlands within the Sarakhs’ Jahanbani Forest was estimated about125.9 MCM. This site due to its high potential for tourism and high diversity of birds can be exploited from various perspectives if tourism activities are developed in the region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Riverine Wetland
  • Floodplain
  • River morphology
  • Site Selection
  • Flow Hydraulic

1.Astani, S. 2007. Habitat conservation and management of wetland ecosystems in its
assessment of pollution (Case study: Anzali wetland). Second National Conference on
Applied Research in Water Resources Iran, Zanjan, Pp: 37-46.
2.Astani, S., and Khodabakhsh, N. 2012. Zoning of Gavkhooni international wetland tourism
climate by TCI and the use of GIS software. National conference on canvas desert, tourism
and environmental arts, Pp: 15-24.
3.Behroozi Rad, B. 2007. Issues and problems of Iranian Wetlands and indicators of ecosystem
management. 3th national conference on environmental problems in Iran and improvement
solutions, Zanjan, Pp: 59-68.
4.Ebrahimi, H., and Kardovani, P. 2015. Study climate change in Anzali international wetland
by the use Man-Kandal method, wetland ecobiology J. 6: 12. 59-72.
5.Elmberg, J., Nummi, M., Poeysae, H., and Sjoeberg, K. 1994. Relationships between species
number, lake size and resource diversity in assemblesay of breeding water fowl.
J. Biogeography. 21: 75-84.
6.Essavi, V., and Rezaee Chianeh, A. 2015. Analysis of the impact of drought and land use
changes and land cover on Sulduz wetlands. Ecobiol. Wetland J. 6: 19. 91-101.
7.Haller, S. 2006. Managing Industrial Risk-having a Tasted and Proven System to Prevent and
Assess Risk. Hazardous Mater. J. 130: 58-63.
8.Mostafavi, M., and Hossein Ahari, A. 2015. College of Management and Planning
Organization Publication No. 534. Study Guide of determination beaches, lakes, wetlands
and estuaries.
9.Najafi, A., and Vatan Fada, G. 2010. Environmental challenges in shared water Case study
Hamoon international wetland (Iran and Afghanestan). 8th Conference on Hydraulics, Iran.
10.Pastor, I., Navarro-Pedreno, J., Gomez, I., and Koch, M. 2010. Detecting drought induced
environmental changes in a Mediterranean wetland by remote sensing. Appl. Geography J.
30: 254-262.
11.Piri, H. 2011. Estimates of Hamoon wetland environmental water requirement. Wetland J.
2: 6. 57-69.
12.Piri, H., and Ansari, H. 2014. Evaluation of sistan plain drought and its impact on Hamoon
international wetland. Wetland J. 4: 15. 63-74.
13.Rahimi Baloochi, L., and Malek Mohammadi, B. 2014. Asessment of Shadegan Wetlands
International environmental risk assessment based on performance indicators of ecological.
Environ. Stud. J. 39: 1. 101-112.
14.Ramazani, B., and Farahi, S. 2011. Zoning daily precipitation amounts and number of days
with precipitation in Anzali wetland basin. Wetland J. 1: 4. 11-20.
15.Tharme, R.E., and King, J.M. 1998. Development of the Building Block Methodology for
Instream Flow Assessment and Supporting Research on the Effects of the Different
Magnitude Flows on Riverine Ecosystems. Water Research Commission Report No. 576.
16.William, J., and John, W. 2006. Restoration of wetlands in the Mississippi- Ohio- Missouri
(MOM) River Basin: Experience and needed research. Ecol. Engin. J. 26: 1. 55-69.
17.Zhao, H., Cui, B., Zhang, H., Fan, X., Zhang, Z., and Lei, X. 2010. A landscape approach
for wetland change detection (1979-2009) in the Pearl River Estuary. Proc. Environ. Sci. J.
2: 1265-1278.